Celciushuis, Amersfoort

Op bedrijventerrein Hoefkwartier in Amersfoort, dat langzaam wordt omgevormd tot een nieuw gemengd gebied, staat het Celcius House. Dit kleine gebouw, dat er van buiten uitziet als een eenvoudige houten wooncontainer, is in werkelijkheid veel geavanceerder.

Het huis is ontworpen om deel te nemen aan de internationale competitie voor duurzaam bouwen: de Solar Decathlon. Het is gebouwd en ontworpen door studenten in nauwe samenwerking met Nederlandse bedrijven en dient als model voor circulair en modulair ontwerp en energie-efficiëntie. Die nauwe samenwerking met bedrijven en overheden heeft ertoe geleid dat het in Amersfoort terechtkwam om te dienen als Living Lab van de Hogeschool Utrecht, met een missie:
Het helpen gezonder en duurzamer maken van deze nieuwe wijk door middel van probleemgestuurd onderwijs (Problem-Based Learning, PBL). In PBL werken studenten in multidisciplinaire teams aan complexe, realistische vraagstukken die voortkomen uit de behoeften van de wijk. Deze vraagstukken vereisen vaak nadere afbakening om tot een wenselijke en haalbare oplossing te komen. De rol van de docent in dit proces is die van facilitator.

De afgelopen drie jaar hebben studenten en onderzoekers aan 28 projecten gewerkt. Deze vraagstukken variëren van collectieve energieopslag en stedelijke metabolisme-analyses tot nieuwe manieren om natuur te betrekken bij gebiedsontwikkeling.

Omdat PBL relatief nieuw was binnen onze organisatie, bleven we ons afvragen:
“Hoe kunnen onze projecten beter aansluiten bij de behoeften van de wijk, om het leereffect voor studenten te vergroten en de impact van onze projecten op verandering te versterken?”

Het Living Lab als tussenstap

Nieuwe ideeën zijn niet eenvoudig te implementeren en op te schalen voor grootschalig gebruik. In onze technische labs werken we dagelijks aan het verbeteren van de technische haalbaarheid van een product of het ontwikkelen van nieuwe componenten of producten. Dit houdt meestal in dat technische aspecten worden geïsoleerd om de noodzakelijke diepgang in begrip te bereiken. Hierin ligt het verschil tussen een technisch lab en een living lab, zoals het Celcius House.

Dit Living Lab bevindt zich in een echte wijk en werkt aan vraagstukken van de gemeenschap en andere stakeholders. Het bouwt voort op onderzoek van onze onderzoekers en innovaties uit de technische labs, met als doel opschaling en toepassing in echte wijken.

Wanneer we deze technische innovaties proberen te implementeren in onze Living Lab-wijk, stuiten we op nieuwe systemische obstakels zoals wetgeving, politiek, financiële producten, culturele acceptatie of externe veiligheid. Om tot een opschaalbare oplossing te komen, moet technische haalbaarheid worden beschouwd naast wenselijkheid en haalbaarheid in financiële en procedurele zin. Dit vergroot de complexiteit aanzienlijk, maar ook de praktische impact. Precies dat is wat we voor onze studenten willen: zich thuis voelen in de complexiteit van innovatie. Dáár kunnen zij later in hun leven het verschil maken en bijdragen aan een duurzame en gezonde samenleving.

Het probleem van momentum

We ontdekten al snel dat het plannen van een project frustrerend kan zijn. Bedrijven, overheden en onderwijs hanteren verschillende tijdslijnen als het gaat om innovatieprocessen. Binnen het onderwijs lag de grootste uitdaging in het opdelen van projecten in kortere deelprojecten die aansluiten bij de duur van onderwijsblokken van 10 of 20 weken. De trage start van een studentenproject is een ander aandachtspunt, aangezien het opstellen van een actieplan vaak de helft van de projecttijd in beslag nam, waardoor partners in het werkveld zich afvroegen wanneer studenten daadwerkelijk aan het echte vraagstuk zouden beginnen.

We hebben dit deels aangepakt door studenten toegang te geven tot het werk van eerdere teams, waardoor zij niet telkens vanaf nul hoeven te beginnen. Dit voorkomt ook challenge- en survey-moeheid, waarbij stakeholders herhaaldelijk dezelfde vragen krijgen.

Geen marathon, maar een estafette

Om een project vliegend van start te laten gaan en duidelijkheid te scheppen voor opdrachtgevers en studenten, leren we studenten om een probleem en subproblemen op te delen in een project breakdown structure.

Deze methode van probleemdecompositie hebben we ook opgenomen in onze eigen labaanpak. In plaats van één probleem in een groot proces te behandelen, zien we innovatie als een estafetteloop waarin meerdere deelvraagstukken zich vertakken en naadloos op elkaar aansluiten.

We beginnen met een duidelijke definitie van het probleem en het einddoel. Vervolgens werken we met partners om de allereerste stap te bepalen die nodig is om dichter bij dat doel te komen, en onderzoeken we waarom die stap nog niet gezet kan worden. Dit wordt ons eerste project. Op deze manier proberen we obstakel na obstakel weg te nemen, terwijl we tijdens het proces het einddoel in het vizier houden. Na afronding van een project vragen we elk team om aanbevelingen te doen voor de volgende twee obstakels om aan te pakken, en om het hoofdvraagstuk opnieuw te formuleren. Zo kan het vraagstuk met een frisse blik worden bekeken en kan het traject richting het einddoel worden bijgesteld. Tegelijkertijd is dit een effectieve manier voor partners om risico’s te spreiden, afwijkingen van het doel te monitoren en ruimte te laten voor het integreren van nieuwe innovaties die in de tussentijd zijn ontwikkeld.

Tijdens deze estafetteprojecten stuiten we vaak op barrières uit andere domeinen. Vanuit onze achtergrond starten vraagstukken vaak technisch, maar al snel ontstaat de behoefte aan sociale innovatie. Het kan ook een beleidsmatige, ecologische of economische omweg zijn, zoals een circulair verdienmodel. In dat geval vertakt de hoofdroute zich in een parallel traject.

Vaardigheden voor verandering

We zien vaak dat studenten die met ons werken vaardigheden ontwikkelen die we niet typisch zien in ons reguliere onderwijssysteem. Wanneer we studenten begeleiden in het gebruik van creatieve denktechnieken voor hun projecten, zien we hun capaciteiten in creatief en kritisch denken geleidelijk groeien. Onderzoek naar het effect van het aanleren van creatieve vaardigheden laat een gemiddelde groei zien in fluency (veel ideeën genereren) en een sterke groei in flexibiliteit (verschillende perspectieven ontwikkelen) en originaliteit (unieke ideeën presenteren) (Dilekçi & Karatayon, 2023). Niet alleen creatief en kritisch denken worden gestimuleerd in PBL; recent onderzoek laat ook zien dat studenten veerkracht ontwikkelen en leren om falen te zien als onderdeel van het leerproces (Rabello-Mestre et al., 2025).

PBL in combinatie met creatief denken is volgens het World Economic Forum zeer relevant om studenten van een hogeschool voor te bereiden op de toekomstige arbeidsmarkt. Overdraagbare cognitieve vaardigheden zoals analytisch denken, creatief denken, veerkracht, flexibiliteit en wendbaarheid behoren tot de belangrijkste vaardigheden voor toekomstige banen, wat dit type onderwijs noodzakelijk maakt voor de toekomstige beroepsbevolking.

Niet-weten is het nieuwe weten

Andere vaardigheden die we vaak waarnemen en belangrijk achten, zijn politieke sensitiviteit en het omgaan met onzekerheid of ambiguïteit. Bij dat laatste merkten we dat een groot percentage studenten vastloopt wanneer zij geconfronteerd worden met onzekerheid of ambiguïteit in een project. Dit zien we vooral wanneer niet alle data beschikbaar is, de vraag onduidelijk of veranderend is, of wanneer nog niet duidelijk is wat het eindproduct moet zijn. Allemaal gebruikelijk bij innovatieve opdrachten, maar niet in het onderwijs.

In het onderwijssysteem zijn we gewend dat docenten in de klas alles weten. Bij innovatieve, probleemgestuurde projecten zijn de oplossingen nog niet bekend, en is een andere aanpak nodig. Coaches moeten studenten begeleiden vanuit een houding van niet-weten, met vertrouwen in het proces op basis van hun ervaring.

Mensen die speels durven te blijven in een periode van niet-weten en chaos, zijn degenen die met de winnende oplossingen komen.
(John Cleese, 2022)

Studenten geven aan dat juist deze fundamentele mindset van coaches hen helpt om voldoende vertrouwen te voelen om door te gaan en zelfs te genieten van de reis naar een gewenste oplossing.

Volgende halte: de toekomst van Labs

De afgelopen jaren zijn we begonnen met het ontwikkelen van een werkwijze die past bij probleemgestuurd onderwijs. We duiken dieper in een vraagstuk door stap voor stap te werken aan opeenvolgende studentenprojecten als een estafetteloop, met focus op het wegnemen van het volgende obstakel. Naast verdieping van kennis is ook verbreding van perspectief onderdeel van onze aanpak. We benutten de kracht van multidisciplinair werken door actief te signaleren wanneer een project moet vertakken naar andere domeinen om de volgende stap richting een oplossing te zetten.

De volgende stap voor ons komt wanneer we volledig omarmen dat Living Labs een onderscheidende systemische rol kunnen spelen in de zogeheten Valley of Death van innovatie (TRL 5–8) en dit zien als een essentiële aanvulling op onze Tech Labs.