Uitkomsten Zuidoost-Friesland

Zuidoost-Friesland is een regio waar vijf gemeenten de handen ineen hebben geslagen om samen te werken aan het versterken van het gebied en hier in het kader van de Regio Deal Zuidoost Friesland vorm aan geven. Het betreft de gemeenten Smallingerland, Heerenveen, Opsterland, Weststellingwerf en Ooststellingwerf. Elk van deze gemeenten ervaart unieke uitdagingen om het doel van verduurzaming binnen hun gemeente en in specifieke wijken te bereiken.

Geleerde lessen

Het project Zuidoost-Friesland heeft waardevolle lessen opgeleverd over effectieve communicatie en coördinatie tussen de bovengenoemde disciplines. Het heeft de noodzaak benadrukt van open dialoog en wederzijds respect om een gezamenlijke visie te realiseren.

Ook zijn er twintig inhoudelijk geleerde lessen geformuleerd, die terug te vinden zijn in het eindverslag. Hieronder worden er twee genoemd:

Geleerde les: Het is belangrijk dat de onderdelen uit de social fingerprint-aanpak (stakeholderanalyse en bewonersonderzoek in het gebied voor het sociaal profiel) een onafhankelijk karakter hebben. Het maakt dus uit wie er aanbelt (het dragen van jasjes van de energiecoöperatie werkte averechtts). Bespreek daarom met elkaar wie de uitvoer van het onderzoek gaat doen (wie is de afzender?). Dit vraagt kennis van en bewustzijn over de verschillende mogelijke afzenders en hun (toegedichte) rollen en verantwoordelijkheden binnen het thema en de lokale context. Ook vraagt het constante afstemming van de communicatie en wie de afzender is, waarbij oog moet zijn voor verschillende doelgroepen (zoals huurders, eigenaar-bewoners, dorpelingen en forensen).

Geleerde les: De technische mogelijkheden en onmogelijkheden kijkend naar bijv. productie, netcongestie etc. moeten nog duidelijker en eenduidiger naar voren komen en beter gecommuniceerd worden. Alle stakeholders hebben nog steeds moeite met vele begrippen en systeemkennis (ook wel de kennis van meerdere domeinen gecombineerd met meerdere duurzame bronnen/componenten die samen een duurzaam systeem vormen).

Thema’s

Betrokkenheid van bewoners: In hoeverre zijn bewoners echt betrokken en vertegenwoordigt de werkgroep ook de bewoners? Motivatie bij bewoners is ook sterk verschillend. De groepen die het meest kwetsbaar zijn, zijn het moeilijkst te bereiken. Dit merkt zowel de gemeente als de werkgroep, en ook binnen het onderzoek van de Hanze is dit geobserveerd.
Verschillen tussen bewoners: Met de social fingerprint zijn er ook verschillen tussen bewoners in kaart gebracht, net zoals deze ook door de betrokken partijen (de werkgroepleden zijn ook bewoners van het dorp) worden ervaren. Zo zijn er bijvoorbeeld koplopers die voorop lopen met innovatie en mensen die meer afwachten (om verschillende redenen). Hoe kan je deze mensen benaderen? Ook is er gesproken over verschil in benadering tussen huurders en woning-eigenaren (dit is ook in andere gemeenten gezien: huurders bleken soms ook minder betrokken in het dorp en/of verenigingsleven, waardoor zij ook op een andere manier betrokkenheid met het dorp kunnen ervaren). Het is belangrijk om rekening te houden met verschillen tussen bewoners.
Het proces kost tijd: Het kost tijd om bewoners te betrekken, het is een ingewikkeld proces. Die tijd moet ook genomen worden. Daarbij is kennis niet alleen voldoende om bewoners mee te nemen, het gaat ook om inzicht waarom de (lokale) energietransitie nodig is. De onzekerheid in (technische) keuzes is hierbij een extra uitdaging: soms ben je aan het kiezen tussen kwaden.

Inzichten transformatief potentieel voor andere projecten

Het experimenteergebied Zuidoost-Friesland zit in voorbereidende fase. Dat levert vooral nog interessante vraagstukken op, maar ook een aantal inzichten:

Inzicht in stakeholders is heel belangrijk. Er is hierdoor een goed overzicht van de partijen die allemaal betrokken zijn of een rol kunnen spelen. De social fingerprint-aanpak lijkt hier goed bij te helpen.
Bewoners meenemen in (technische) kennis helpt. Wind roept normaal veel discussie op maar in dit proces viel dat mee. Het gebruik van de We-Energy Tool bleek zeer leerzaam, hierdoor kreeg men goed inzicht in kosten/baten, impact en richting. Het is belangrijk om het hele verhaal te vertellen (ook onduidelijkheden bijvoorbeeld).
Energie in koplopersgroep houden, maar ook andere groepen moeten aanhaken.
Belang van het gesprek aan de deur, je krijgt zicht op de dingen die er spelen. Dit was de enige gemeente waarin er een gemeenteambtenaar zelf mee heeft gewerkt aan het bewonersonderzoek (door mee te gaan langs de deuren). Dit lijkt positief te zijn ontvangen en was voor de betreffende ambtenaar een mooie manier om in contact te komen.
Er wordt opgemerkt dat het leerproces ook in het proces zit, niet alleen in de resultaten.
Vanuit het sociale domein is er in 2025 nog contact gehouden met een werkgroep in één van de dorpen om breder mee te denken over de ontwikkeling van het dorp op verschillende gebieden (zoals voorzieningen, wonen, energie). Ook is er nog contact met gemeenten over manieren waarop zij zelf bepaalde tools kunnen inzetten in gebieden. Het is belangrijk om blijvend contact te houden met deze partners, maar tegelijkertijd is dit in de praktijk lastig.

Gebruikte tools

Het gezamenlijk werken aan opstellingen geeft aanvullend inzicht op de bevindingen en het toekomstgerichte aspect zorgt voor een constructieve dynamiek. Het is voor de toekomst interessant om te kijken hoe de stakeholdersanalyse hier een aanvulling op kan zijn.
Uit de opstellingen kwam de volgende gewenste situatie naar voren: meer interactie tussen bewoners en gemeenten, dus meer mix van gemeente en bewoners in plaats van deze als aparte clusters te zien. De Hanze kan meer op afstand komen te staan in de loop van de tijd, om ruimte te maken voor de lokale partijen die elkaar steeds meer opzoeken.