Samen werken aan een duurzame wijk: lessen uit SLIM Gaasperdam
SLIM Gaasperdam, met de Groene Hub als fysiek ontmoetingspunt, is een project waarin mensen met verschillende achtergronden, ervaringen en doelen bijeenkomen. Aangezien het doel is om samenwerking te stimuleren, zowel tussen bewoners onderling, tussen bewoners en overheid, en partijen en onderzoekers, is het belangrijk aandacht te besteden aan hoe sociale interactie aan kan sluiten of weerstand kan opwekken.
Hoe betrek je bewoners bij de energietransitie? Hoe stimuleer je gedragsverandering rond afvalscheiding? En hoe bouw je aan duurzame samenwerking in de wijk? In het project SLIM Gaasperdam zijn deze vragen onderzocht in samenwerking met bewoners, de Groene Hub, onderzoekers en de gemeente Amsterdam. De inzichten zijn gebundeld in een eindrapport. Hieronder lees je de belangrijkste lessen.
1. Energie besparen begint met goed gesprek
Voor de Groene Hub is er een discours-analyse uitgevoerd op twee bijeenkomsten die te maken hadden met de energie-challenge. De energie-challenge van de Groene Hub probeert bewoners uit Gaasperdam te enthousiasmeren om dagelijks de meterstanden van hun energie te registreren en hierdoor hun verbruik te verlagen. De bijeenkomsten zijn gericht op het uitwisselen van tips en tricks voor het verlagen van energieverbruik, maar ook om bewoners te laten meedoen aan de energiechallenge.
In bijeenkomsten over de energie-challenge bleek hoe belangrijk het is om bewoners als gelijkwaardige gesprekspartners te behandelen. Mensen willen serieus genomen worden in hun kennis en ervaring. Belangrijke tips voor effectieve communicatie:
- wees duidelijk over het doel van een bijeenkomst
- benoem de rol van deelnemers expliciet
- vermijd belerende toon, stimuleer dialoog
- bereid antwoorden voor op kritische vragen
- zie kritiek als betrokkenheid, niet als weerstand
2. GFE-afval scheiden: gedrag begrijpen en ondersteunen
In 2021 is in Gaasperdam de donut-deal over het gescheiden inzamelen van GFE van start gegaan. Hoewel er successen zijn geboekt, blijkt het ook moeilijk om bewoners te motiveren om hun GFE naar de cocons brengen. In dit literatuuronderzoek is het gedragslenzenmodel van Hermsen en Renes (2016) toegepast om per gedragslens in kaart te brengen wat er in het wetenschappelijk onderzoek bekend is over GFE-scheiding.
Het scheiden van groente-, fruit- en etensresten (GFE) vraagt om meer dan alleen goede voorzieningen. Uit interviews met bewoners blijkt:
- Gemak is cruciaal: aanrechtbakjes helpen als geheugensteun.
- Bewustzijn groeit door inzicht in eigen gedrag.
- Wantrouwen over gemeentebeleid kan motivatie ondermijnen.
- Belemmeringen zoals ontbrekende pasjes moeten worden opgelost.
3. Van ‘helden’ naar archetypen: wie bouwt aan de wijk?
Startpunt van de samenwerking met de Groene Hub was het identificeren van helden in de wijk. De Groene Hub zou een verzamelplek moeten worden voor mensen die de handen uit de mouwen willen steken om de wijk Gaasperdam te verduurzamen. Bewoners die initiatief hierin nemen worden lokale ‘helden’ genoemd.
Al tijdens de start van de samenwerking met de Groene Hub bleek het concept ‘helden’ een lastig concept te zijn. Daarom is al snel besloten om te onderzoeken wat de ‘universele kenmerken’ van helden zijn. Het woord ‘held’ is hiervoor veranderd in ‘archetype’. Het doel van ons project was om archetypische kenmerken van mensen te onderscheiden die nodig zijn bij het ontwikkelen en uitbreiden van Ontwikkelwerkplaatsen (OWP’s). Vier kernkwaliteiten kwamen naar voren:
- Strategisch denken
- Reflecteren
- Verbinden
- Netwerk opbouwen
Deze kwaliteiten zijn nodig in verschillende fasen van een project: van initiatief nemen, tot starten en volhouden.
4. Gebiedsontwikkeling als leerproces
Naast deze conclusies per deelproject vatten we een aantal conclusies en aanknopingspunten voor verdere projecten samen die voor het hele SLIM Gaasperdam project van toepassing zijn.
Een belangrijke conclusie: elk wijkproject is uniek en vraagt om maatwerk. Daarom is het essentieel om gebiedsontwikkeling te benaderen als een living lab:
- Betrek bewoners vanaf het begin.
- Zie elk project als een leertraject.
- Bouw aan vertrouwen via informele gesprekken.
- Geef ruimte voor persoonlijke groei en experiment.
5. Wat nu?
De Groene Hub blijft een broedplaats voor duurzame initiatieven. Samen met partners wordt gewerkt aan vervolgprojecten en een publicatie om de geleerde lessen breder te delen. Zo bouwen we verder aan een lerend systeem voor gebiedsontwikkeling in Nederland.